Polska w 1500 roku w liczbach. Zaskakujące statystki, których nie znajdziesz gdzie indziej

Ile 500 lat temu było w Polsce domów mieszkalnych? Ilu ludzi żyło w jednej wiosce? Ile w Koronie znajdowało się miast i jaka część z nich rzeczywiście zasługiwała na to miano? A wreszcie: jak nasza stolica z 1500 roku wypadała na tle innych metropolii Środkowej Europy?

Zmarły w 2017 roku prof. Jerzy Kłoczowski należał do najwybitniejszych znawców historii Europy Środkowo-Wschodniej, a zwłaszcza Słowiańszczyzny. W swoich pracach zebrał tysiące fascynujących danych porównawczych na temat dawnej Polski, Czech, Węgier, Rusi, Litwy czy Serbii.

Poniżej garść moim zdaniem szczególnie ciekawych faktów i statystyk, dzięki którym inaczej spojrzysz na historię naszego kraju. Wszystkie dotyczą Polski (w rozumieniu Korony) mniej więcej w roku 1500: na samym początku epoki nowożytnej, za panowania Aleksandra Jagiellończyka, a następnie Zygmunta Starego.


Ile było miast w Polsce w 1500 roku?

Około 1500 roku w Polsce było siedemset miast czy też raczej miejscowości z prawami miejskimi. Z tego tylko w sześciu mieszkało 5000 lub więcej mieszkańców. Miast średniej wielkości (ok. 2000 mieszkańców) było 88.

Jedna z najstarszych map Polski. Poloniae finitimarumque locorum descriptio z 1592 roku.

Ilu Polaków mieszkało w miastach w 1500 roku?

Mniej więcej 16% Polaków mieszkało w miastach. Najwięcej w Wielkopolsce: 1/5 całej populacji. Jest to jednak statystyka zawodna, bo obejmująca każdą miejscowość o prawach miejskich, nawet jeśli żyło w niej dwieście czy trzysta osób i jeśli na pierwszy rzut oka niczym nie różniła się od wioski.

Jeśli uwzględnić tylko miasta średnie i duże (od ok. 2000 mieszkańców) okaże się, że stopień urbanizacji wynosił nie więcej niż parę procent. Najwyższy był w Prusach Królewskich (18% całej populacji żyło w „prawdziwych” miastach) i Wielkopolsce (7%). W Małopolsce mieszczanie stanowili 5% wszystkich mieszkańców, na Mazowszu 4%, a na Rusi Czerwonej – tylko 3%.

Przeczytaj też: Polskie nazwy miesięcy w średniowieczu. Dlaczego wrzesień mylił się naszym przodkom z listopadem?

Stolica Polski w 1500 roku na tle innych miast

W Krakowie w 1500 roku mieszkało około 16 000 ludzi. Podobną populację miał należący wówczas do Czech Wrocław. Na Węgrzech Buda miała zaledwie 8000 mieszkańców, ale łączna populacja dwóch miast dzisiaj stanowiących stolicę kraju (Budy i Pesztu) dała się porównać z ludnością Krakowa.

Prawdziwym liderem regionu była jednak Praga (35-40 tysięcy mieszkańców już u schyłku XIV wieku!). Dopiero za nią lokowały się Gdańsk (zdaniem części historyków mający do 20 000 mieszkańców około 1500 roku; w opinii innych – nawet 30 000) i Moskwa (ok. 30 000).

Gdańsk około 1500 roku.

Jaka była ludność Polski w 1500 roku?

Ludność Polski da się szacować tylko w bardzo dużym przybliżeniu. Według jednej z propozycji centralne prowincje kraju (Wielkopolska, Małopolska i Mazowsze) miały około 1450 roku łącznie 2 miliony mieszkańców. W 1580 roku – już przeszło 3 miliony.

Ilu było w Polsce w 1500 roku chłopów, szlachty, duchownych?

W Małopolsce ludność chłopska stanowiła 68,9% całości, mieszczanie 26,3%, szlachta 4,6%, a duchowni tylko 0,2%.


W Wielkopolsce statystyka wyglądała podobnie, ale już na Mazowszu udział szlachty był znacznie większy (23,4%!), zaś mieszczaństwa – wyraźnie niższy (14,1%).

W Prusach Królewskich z kolei chłopi stanowili zaledwie 59,3% populacji zaś mieszkańcy miast – aż 36,5%. Szlachty było tylko 3%. Duchownych za to kilka razy więcej, niż gdzie indziej – 1,2% ludności.

Zygmunt Stary na portrecie z ok. 1511 roku.

Ile lasów i pól było w Polsce w 1500 roku?

W czasach Bolesława Chrobrego (ok. 1000 roku) ziemie uprawne zajmowały tylko 16% powierzchni Polski. Około roku 1500: już 30%.

Jednocześnie lawinowo spadała powierzchnia lasów, które u zarania państwa Piastów pokrywały niemal całą jego powierzchnię. Około 1500 roku w Wielkopolsce już tylko 40% powierzchni przypadało na puszcze i bory. Dla porównania dzisiaj współczynnik zalesienia w tej części Polski to ok. 25%.

Przeczytaj też: Podbili pół wschodniej Europy. Ale ofiary inwazji skorzystały na tym nawet bardziej od najeźdźców

Ile wsi było w Polsce w 1500 roku?

Szacuje się, że w całej Europie Środkowo-Wschodniej było maksymalnie około stu tysięcy wiosek. W Czechach 17 000, na Węgrzech 20 000, w Polsce – pewnie podobnie. Przeciętnie w jednej wsi żyło sto paręnaście osób i stało w niej zaledwie dwadzieścia gospodarstw.

Ile domów mieszkalnych było w Polsce w 1500 roku?

Liczbę samych tylko domów wiejskich w całej Polsce w XVI stuleciu szacuje się na około 300 000.

Przeczytaj też o tym jak Krzysztof Kolumb uzasadniał handel żywym towarem.


Bibliografia:

  • J. Kłoczowski, Młodsza Europa, Państwowy Instytut Wydawniczy 2003.

Ilustracja tytułowa: Kraków w 1493 roku.

Autor
Kamil Janicki
2 komentarze
    • Oczywiście to tylko szacunki. Ich „dokładność” osobiście też mnie mocno zdziwiła, ale postanowiłem wiernie zacytować to, co podał prof. Kłoczowski.

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.