Polscy chłopi na rysunkach Wincentego Kielisińskiego.

Ile zarabiali polscy chłopi pańszczyźniani? Te liczby wyjaśniają dlaczego wieś nie buntowała się przeciw pańszczyźnie

Strona główna » Nowożytność » Ile zarabiali polscy chłopi pańszczyźniani? Te liczby wyjaśniają dlaczego wieś nie buntowała się przeciw pańszczyźnie

W pierwszej połowie XVI wieku szlachcice wymagali od właścicieli pełnorolnych gospodarstw średnio dwóch dni pracy na folwarku w każdym tygodniu. Stulecie później były to już przeciętnie cztery dni. Dlaczego milionowe rzesze wieśniaków zgodziły się na dwukrotne zwiększenie swych codziennych obciążeń?

Nie zawsze i nie wszędzie chłopi potulnie akceptowali nowe wymiary pańszczyzny. W 1543 roku – bardzo późno jak na miejscowe stosunki – klasztor Świętego Ducha w Krakowie postanowił narzucić rentę odrobkową w wymiarze jednego dnia na tydzień chłopom ze wsi Krowodrza (dzisiaj to jedna z dzielnic miasta). Krewcy kmiecie wszczęli awanturę.


Reklama


Doszło do bójki, a działający w imieniu instytucji kościelnej szlachcic Jan Ściborowski umarł na skutek odniesionych obrażeń. Konsekwencje były dla chłopów katastrofalne. Część uczestników scysji zbiegła i wydano za nimi listy gończe. Innych uwięziono. Cała wieś musiała zapłacić rodzinie zabitego ogromne odszkodowanie. Pańszczyzna tygodniowa w Krowodrzy została zaś wprowadzona i to w wymiarze dwóch dni, a nie jednego, jak wcześniej zamierzano.

Do nawet ostrzejszej reakcji doszło w wielkopolskiej wsi Dobrzeć należącej do miasta Kalisza. Gdy w 1590 roku wymiar pańszczyzny został podniesiony do trzech dni tygodniowo, wściekli chłopi wszczęli bunt. Nie dość, że odmówili jakiejkolwiek pracy, to jeszcze napadli na folwark, zabierając siedemdziesiąt korców owsa, oraz na kościół, z którego zrabowali pieniądze, łącznie osiemdziesiąt złotych polskich.

Para chłopska kłócąca się o kurę i płaczące dziecko przed chatą
Para chłopska kłócąca się o kurę i płaczące dziecko przed chatą. Rysunek Wincentego Kielisińskiego.

Także to wystąpienie stłumiono, a chłopi nie mieli innego wyjścia, jak tylko przyjąć nowy wymiar świadczeń.

Znośne przemiany?

Podobne rewolty albo scysje zdarzały się i gdzie indziej. Stanowiły jednak wyłącznie margines. W przytłaczającej większości spośród przeszło dwudziestu tysięcy polskich wsi epoki renesansu podwyżki pańszczyzny przyjmowano ze spokojem. A przynajmniej: bez rozlewu krwi. Dlaczego tak było?

„Możliwe, że chłopi znosili przemiany dlatego, że właśnie były one znośne” – stwierdził przed laty profesor Witold Kula. Nowe badania w temacie potwierdziły jego domysł.


Reklama


Stabilne warunki klimatyczne, podwyższenie wydajności gleby, świetna koniunktura gospodarcza, dużo szybszy wzrost cen żywności niż innych produktów. Wszystkie te czynniki sprawiły, że XVI stulecie było nad Wisłą „złotym wiekiem”.

To wtedy Polskę zaczęto (na wyrost) nazywać „spichlerzem Europy”, a szlachcice odkryli wielkie korzyści, wiążące się z prowadzeniem folwarków produkujących na zbyt. Prosperitę odczuwali też jednak chłopi.

panszczyzna - okladka
O szlacheckim wyzysku i życiu polskich chłopów piszę znacznie szerzej na kartach mojej nowej książki pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021).

. „Wsi spokojna, wsi wesoła, który głos twej chwale zdoła?” – pisał Jan Kochanowski w wydanej już po jego śmierci, w 1586 roku, Pieśni świętojańskiej o Sobótce. Pisał rzecz jasna z perspektywy zamożnego szlachcica, tylko z zewnątrz oglądającego codzienne znoje chłopów. Idealizował rzeczywistości, ale nie fałszował jej w całości. Akurat w drugiej połowie XVI wieku mogły istnieć wesołe i spokojne wsie. A przynajmniej – weseli i spokojni gospodarze.

Zarobki chłopów pełnorolnych. O 350% więcej niż w późnym średniowieczu

Chłopi z czasów Zygmunta Augusta i Stefana Batorego byli statystycznie dużo bogatsi od swoich prapradziadków żyjących w epoce Władysława Jagiełły (o zarobkach tamtych, średniowiecznych chłopów pisałem w osobnym artykule).


Reklama


Budżety kmiecych rodzin z drugiej połowy XVI wieku zrekonstruował doktor Piotr Guzowski. Z jego szacunków wynika, że właściciel dużego gospodarstwa mógł zarobić rocznie, przy dobrym urodzaju, czterdzieści dwa złote polskie. W przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze to w przybliżeniu od 17 000 do 19 000 złotych. Obiektywnie o 350% więcej niż w minionej epoce.

Przede wszystkich jednak podana kwota naprawdę dobrze wypada na tle dochodów szlacheckich. Właściciel typowego folwarku wyciągał ze swojego majątku tylko cztery razy więcej niż dobrze sytuowany chłop z własnej roli, już po opłaceniu wszelkich podatków, czynszów i danin.

W statystycznej wsi epoki renesansu łączne dochody wszystkich kmieci były często wyższe od dochodów pana. Widząc dobrą sytuację gospodarzy szlachcic był tym chętniejszy do zwiększania ucisku. Sami kmiecie mieli zaś pewne oszczędności, pewne pole manewru, pozwalające przyjmować nowe obciążenia.

Wielkie kurczenie gospodarstw

Polski chłop XVI wieku nie był nędzarzem. A przynajmniej – nie chłop pełnorolny. W warunkach „złotego wieku” szlachta usilnie starała się jednak ograniczać rozmiar gospodarstw swoich poddanych.

Chłopski dom z podcieniem i szopą we  Wrzelowcu na Lubelszczyźnie oraz plan  typowej chaty, dzielonej na trzy  pomieszczenia.
Chłopski dom z podcieniem i szopą we Wrzelowcu na Lubelszczyźnie oraz plan typowej chaty, dzielonej na trzy pomieszczenia.

Jeszcze u schyłku średniowiecza przyjmowano dość powszechnie, że każdy kmieć powinien dysponować jednym łanem ziemi (ok. 17 hektarów). Można nawet stwierdzić, że łan uważano pierwotnie nie za abstrakcyjną miarę ziemi, ale po prostu za taki areał, jakiego rodzina chłopska potrzebowała, by się wyżywić i zapłacić obowiązujące ją daniny.

W momencie lokowania nowych wsi każdy gospodarz otrzymywał do uprawy jeden łan. Nieliczni z czasem powiększali rolę. Większość chłopów z pokolenia na pokolenie traciła jednak grunty, a szlachcice jeszcze wspierali ten proces. Bardziej przecież opłacało im się mieć dwóch chłopów – i dwóch wyrobników – na małych gospodarstwach niż jednego na dużym.


Reklama


Dobry przykład stanowią chociażby wsie szlacheckie na Lubelszczyźnie. W pierwszej połowie XV stulecia aż 93,5% gospodarstw miało tam powierzchnię jednego łanu. Pod koniec tego wieku: już tylko 43,9%. Resztę stanowiły głównie gospodarstwa półłanowe.

W poszczególnych regionach proces postępował w różnym tempie. Wielkie kurczenie się gospodarstw objęło jednak prawie całą Polskę. W XVI wieku pół łanu stanowiło już nie tylko średnią wielkość gruntów kmiecych w większości prowincji koronnych, ale też nową normę. Przy lokacjach wsi chłopom przyznawano nie cały łan, lecz połówkę.

Polscy chłopi na rysunkach Wincentego Kielisińskiego.
Polscy chłopi na rysunkach Wincentego Kielisińskiego.

Bez rezerwy na czarną godzinę. Zarobki zwyczajnych gospodarzy

Dwa razy mniejsze pole nie oznaczało dwa razy mniejszych dochodów. Spadek był nawet ostrzejszy. Szacuje się, że rodzina kmieca uprawiająca pół łanu mogła w drugiej połowie XVI wieku zarobić na czysto – po opłaceniu wszelkich zobowiązań – osiem złotych polskich.

To w przybliżeniu 3600 złotych w dzisiejszych pieniądzach. O wiele za mało, by przetrwać nieurodzaje, klęski żywiołowe, kryzysy. Warto jednak porównać tę skąpą kwotę z wiadomościami na temat początku XV wieku.


Reklama


Jak się okazuje, tak zwany „półrolnik” z epoki renesansu zarabiał niewiele mniej niż chłop pełnorolny półtora stulecia wcześniej. Nie był zupełnym bankrutem. A typowy szlachcic wierzył, że w okresie dobrych zbiorów i świetnej koniunktury na zboże nawet z niego zdoła zedrzeć więcej niż przed laty. „Chłopi się mają dobrze, mogą znieść i więcej powinności” – brzmiała typowa opinia, przytoczona przez anonimowego autora Robaka sumienia złego.

Problem jednak w tym, że „złoty wiek” nie mógł trwać bez końca. Nadciągało radykalne oziębienie, zbiory spadały, wkrótce na Polskę miały zwalić się niszczycielskie wojny, najazdy, wrogie okupacje. Skurczone gospodarstwa chłopskie, zdolne przyjmować nowe obciążenia w warunkach prosperity, do przetrwania jakiegokolwiek regresu nie były zaś zdolne. Panowie dołożyli przecież starań, by wycisnąć z ludu jakiekolwiek nadwyżki.

Przeczytaj też o tym, jak wyglądały domy polskich chłopów pańszczyźnianych. „Lochy, szałasy, okopciałe budy”…

***

O tym jak wyglądało życie na polskiej wsi, czym naprawdę była pańszczyzna i jak chłopi nad Wisłą stali się niewolnikami przeczytacie w mojej nowej książce pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021). Do kupienia na Empik.com.

Cała prawda o życiu polskich chłopów pańszczyźnianych

panszczyzna - okladka

Wybrana bibliografia

  1. Guzowski P., Chłopi i pieniądze na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych, Avalon 2008.
  2. Heck R., Okres gospodarki czynszowej (od połowy XIII do schyłku XV w.) [w:] Historia chłopów polskich, t. I: Do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, red. S. Inglot, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1970.
  3. Jana Kochanowskiego dzieła polskie, t. 1, oprac. J. Lorentowicz, Tow. Akc. S. Orgelbranda S-ów 1919.
  4. Jawor G., Ludność chłopska i społeczności wiejskie w województwie lubelskim: schyłek XIV–początek XVI wieku, Wydawnictwo UMCS 1991.
  5. Kula W., Pieniądze w gospodarce pańszczyźnianego chłopa [w:] Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego, wyd. 2, Książka i Wiedza 1983.
  6. Sienkiewicz B., Pańszczyzna [w:] Węzły pamięci niepodległej Polski, Muzeum Historii Polski/Znak 2014.
  7. Topolski J., Przełom gospodarczy w Polsce XVI wieku i jego następstwa, Wydawnictwo Poznańskie 2000.
  8. Wyczański A., Czy chłopu było źle w Polsce XVI wieku?, „Kwartalnik Historyczny”, t. 85 (1978).
  9. Wyczański A., Wieś polskiego odrodzenia, Książka i Wiedza 1969.
  10. Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, t. 2, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne 1964.
  11. Żytkowicz L., Okres gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej (XVI–XVIII w.) [w:] Historia chłopów polskich, t. I: Do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, red. S. Inglot, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1970.
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.