Tak karano chłopów pańszczyźnianych, którzy ośmielili się uciec. Zbiegostwo było zbrodnią gorszą od morderstwa

Strona główna » Nowożytność » Tak karano chłopów pańszczyźnianych, którzy ośmielili się uciec. Zbiegostwo było zbrodnią gorszą od morderstwa

Zjawisko uciekania chłopów pańszczyźnianych do innych dóbr, regionów kraju, a w skrajnych przypadkach nawet do ościennych państw stanowiło z perspektywy szlachciców naczelny problem kraju – ważniejszy od wojen, podatków, zmian na tronie i perspektyw dynastycznych.

O dowód nietrudno. Posłowie na sejm zajmowali się tematem zbiegostwa częściej niż jakimkolwiek innym zagadnieniem. W XVI wieku wydano w tej sprawie dwadzieścia cztery konstytucje. W XVII – już trzydzieści osiem. Jedną częściej niż co trzy lata.


Reklama


W oficjalnych zarządzeniach stale powtarzano, że chłop nie ma prawa porzucić zagrody i swych obowiązków pańszczyźnianych, a tym bardziej zabrać ruchomego dobytku, na który sam zapracował lub który odziedziczył po przodkach.

Zbiegom grożono najgorszymi karami, w tym w pierwszej kolejności śmiercią. Już sam ten fakt potwierdza, że polscy chłopi pańszczyźniani byli formalnie niewolnikami.

Kara gąsiora na grafice Jana Piotra Norblina.

Ucieczka gorsza od mordu

W praktyce ziemianie unikali zarządzania egzekucji, by nie tracić siły roboczej. Robili to zresztą zawsze: nawet chłop, który dopuścił się morderstwa zwykle nie musiał się obawiać katowskiego topora. Po odprawieniu pokuty kościelnej i spłaceniu rodziny ofiary był z powrotem zaprzęgany w pańszczyźniany kierat.

Zbiegów traktowano z reguły znacznie gorzej od wiejskich zbrodniarzy. W przypadku, gdy ucieczka została udaremniona, albo chłopa udało się sprowadzić z powrotem do majątku, sięgano głównie po fizyczne tortury.


Reklama


Sprawca był chłostany, często wypalano mu też piętno na czole, by łatwiej było go odnaleźć w razie ponownej próby wyrwania się z niewoli. Zdarzało się, że przez kolejne miesiące niedoszły zbieg pracował zakuty w kajdany, o czym pisali chociażby publicyści XVIII-wiecznego „Monitora Warszawskiego”.

Znane są też przypadki podcinania chłopom ścięgien. Okaleczeni w ten sposób wciąż byli w stanie harować na roli, ale nie mogli swobodnie chodzić, a tym bardziej – uciekać.

Nadzór podczas żniw. Rycina XVI-wieczna.
Nadzór podczas żniw. Rycina XVI-wieczna.

Odpowiedzialność zbiorowa

Normą były jeszcze ogromne grzywny, konfiskaty. Nakładano je nie tylko na winnych opuszczenia wioski, lecz także na każdego, kto ociągał się z pościgiem za zbiegiem, albo wiedział o planowanej ucieczce i nie doniósł o niej dworowi.

Wieśniak, który posunął się dalej i aktywnie pomógł krewnemu lub sąsiadowi w rejteradzie, mógł oczekiwać, że zostanie potraktowany równie surowo, co sam zbieg. W 1747 roku pewien chłop miał za to „uszy oberżnięte, szubienicę na czole wypaloną i nos w połowie oberżnięty”.


Reklama


Dotkliwe sankcje spotykały też całą gromadę. W razie ucieczki jednego gospodarza, wszystkie jego obowiązki na rzecz dworu często spadały na resztę mieszkańców wioski. Tak by na przyszłość skłonić społeczność do wzajemnej kontroli i zmobilizować ją do kolaboracji.

Przeczytaj też o tym, jak wyglądały domy polskich chłopów pańszczyźnianych. „Lochy, szałasy, okopciałe budy”…

***

Przodkowie większości Polaków byli niewolnikami traktowanymi często gorzej niż zwierzęta. O tym, jak wyglądało ich codzienne życie i jak nowożytna szlachta korzystała z nieograniczonej władzy nad chłopami przeczytacie w mojej nowej książce pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021). Do kupienia na Empik.com.

Przemilczana prawda o życiu polskich chłopów pańszczyźnianych

Wybrana bibliografia

  1. Bobrzyński M., Karta z dziejów ludu wiejskiego w Polsce, Akademia Umiejętności 1892.
  2. Konarski M., Legal issues related to the flight of peasants in old Poland (14-th–19th century), „Review of European and Comparative Law”, t. 38 (2019).
  3. Leszczyński A., Ludowa historia Polski, W.A.B. 2020.
  4. Obrońcy chłopów w literaturze polskiej, cz. 2, oprac. M. Piszczkowski, Wydawnictwo M.Kot 1948.
  5. Śreniowski S., Zbiegostwo chłopów w dawnej Polsce jako zagadnienie ustroju społecznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 1997.
  6. Świętochowski A., Historia chłopów polskich, Wydawnictwo Polskie R. Wegnera 1928.
  7. Trzyna E., Wtórne poddaństwo [w:] Historia chłopów polskich, t. I: Do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, red. S. Inglot, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1970.
Autor
Kamil Janicki
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.